Inmiddels is de collectie De Heer in Maastricht ondergebracht en krijgt ze hernieuwde aandacht – heel terecht, want er zitten nogal wat eye openers in. De Heer toog elk jaar naar Zuid-Limburg, waar hij diverse groeves bezocht en fossielen opkocht van groevearbeiders. Met name de oude groeves Nekami (’t Rooth, Bemelen) en Curfs (Geulhem) waren favoriet. In de Nekami werd de afgegraven mergel via een transportband en een zeeftafel klaargemaakt voor transport. Op die band en tafel kwamen prachtige fossielen tevoorschijn – die leverden de arbeiders een aardig zakcentje op.

Het door Mulder et al. (2016) beschreven materiaal omvat een los opperarmbeen en een dijbeen (beide niet compleet) en twee benen huidplaten (osteodermen). Hoewel dit te weinig is voor een waterdichte soortbepaling is wel duidelijk geworden dat het hierbij gaat om Neosuchia, oftewel nieuwe krokodillen. Dat is de groep die alle nu levende soorten, plus hun fossiele voorlopers, omvat. Jammer genoeg blijven krokodillen zeldzaam in de Maastrichtse kalkstenen – de laatste 25 jaar is er geen enkele nieuwe vondst bijgekomen!

Vanaf 12 mei  jl. zijn ze bij ons te zien in een vitrine naast die met het tandje van onze buidelrat, Maastrichtidelphys meurismeti.

Wetenschappelijk artikel

Literatuur

Het bericht Ook krokodillen in de Maastrichtse Krijtzee verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

Dat brengt me meteen op het thema ‘Meiden en paleontologie’, of liever ‘Meiden in de paleontologie’. Er is gelukkig een zekere traditie op dit gebied, zoals een artikel uit 2010 (Turner et al., 2010*) uit de doeken doet, en dat dan heel vaak op het terrein van fossiele gewervelde dieren, of vertebraten. Mary Anning (1799-1847) mag wel als pionier gelden – slim, daadkrachtig en niet makkelijk met een kluitje in het riet te sturen… De Engelse vertebratenpaleontologie heeft enorm veel aan haar te danken. Het hierboven aangehaalde artikel haalt meerdere voorbeelden aan van vrouwen die naam hebben gemaakt in de paleontologie; de meesten daarvan vaak pas na hun dood. Dat heeft natuurlijk veel te maken met de mores van de tijd en het niet beschikbaar zijn van internet en sociale media.

Dat dit nu heel anders ligt, moge duidelijk zijn. Onze eigen Nederlandse ‘paleo-Barbie’, doctoraal studente Melanie During, is in rap tempo een BN’er aan het worden, die in woord en beeld een lans breekt voor de paleontologie. Haar eerste boek** werd een paar weken geleden gepresenteerd, en afgelopen jaar verscheen in Nature*** het artikel over de tijd van het jaar op het noordelijk halfrond waarop de Chicxulub bolide zich de aardkorst inboorde en tot een wereldwijde ecologische ramp leidde. Beide publicaties mogen zich verheugen in een brede belangstelling, en dat niet alleen in academische kringen. Melanie doet haar verhaal, en doet dat uitstekend. Het filmpje over de kip en het ei spreekt boekdelen.

We mogen blij zijn met zo’n promotor voor de paleontologie. Ik vraag me nu af wanneer de eerste ‘Barbie’ met roze haar en in paleontologenoutfit bij ons in de winkels ligt…

John W.M. Jagt

* Turner, S., Burek, C.V. & Moody, R.T.J., 2010. Forgotten women in an extinct saurian (man’s) world. In: Moody, R.T.J., Buffetaut, E., Naish, D. & Martill, D.M. (red.). Dinosaurs and other extinct saurians: a historical perspective. Geological Society, London, Special Publications, 343: 111-153.

** During, M., 2023. De laatste lente van de dinosauriërs. De dinosaurus, van uitsterving tot ontdekking, 301 pp. Uitgeverij HarperCollins Holland, Amsterdam

*** During, M.A.D., Smit, J., Voeten, D.F.A.E., Berruyer, C., Tafforeau, P., Sanchez, S., Stein, K.H.W., Verdegaal-Warmerdam, S.J.A. & van der Lubbe, J.H.J.L., 2022. The Mesozoic terminated in boreal spring. Nature, 603: 91-94. https://doi.org/10.1038/s41586-022-04446-1

Afbeelding:
Paleo-‘Barbie’, zoals afgebeeld in Turner et al. (2010, fig. 14), waarvoor de Australische paleontologe Patricia Vickers-Rich model stond (PATRICIA VICKERS-RICH – WIKIPEDIA)

Het bericht Fossil Friday: Een wel heel speciale ‘Barbie’ verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

De flinke Krijtbrokken-met-fossielen, afkomstig van een afgraving ten noorden van Venlo, langs de Maas en verzameld en geschonken door Peter Markies (Grubbenvorst), deden niet alleen menig kinderhart sneller kloppen, maar ook het mijne … Het staat als een paal boven water dat deze blokken harde kalksteen afkomstig zijn uit het Maastrichtse, en dat de Maas ze hier vandaan naar het noorden heeft vervoerd. Dat is gebeurd tijdens het IJstijdvak, oftewel het Pleistoceen. Nu, anno 2023, hebben die blokken dezelfde weg (een slordige 80 km) afgelegd, maar in tegengestelde richting.

Ter voorbereiding op de Familiedag hadden Lars Barten en ik (stiekem) al een paar grotere blokken door gemept, en tijdens de dag zelf deed ik dat nog eens dunnetjes over. Met behoorlijk resultaat! Een paar tweekleppigen (schelpen) die ik nog nooit eerder gezien had kwamen tevoorschijn, evenals een aantal slakken (steenkernen en afdrukken). Zeker twintig nummers kunnen worden gereserveerd in onze collectieregistratie en onze kennis van deze Krijtfauna neemt alsmaar toe. Prima resultaat! Bovendien hebben de 520 bezoekers die de museumtuin en de ‘stenenwerkplaats’ hebben weten te vinden, zich goed geamuseerd. Nogmaals dank aan Peter Markies voor de donatie, en collega’s Roy en Stijn voor het ophalen!

John Jagt, john.jagt@maastricht.nl

Boven: doosje met vondsten van de Familiedag 2023 – wachtend op een NHMM registratienummer (foto’s: John Jagt).

Foto album familiedag>>

Het bericht Aardige buit museumcollecties Familiedag 2023 verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

In 1895 beschreef de Duitse paleontoloog Friedrich Vogel (geboren in 1860), als assistent van Professor K. Martin in Leiden, tweekleppige weekdieren (bivalven) uit het Limburgse Krijt die in de Leidse verzamelingen waren ondergebracht (Vogel, 1895). Daarbij onderscheidde hij een aantal nieuwe soorten, waarvoor hij namen invoerde.

Het zijn precies die soorten die nu onze aandacht hebben. Samen met Marijn Roosen (Het Natuurhistorisch, Rotterdam) heeft onze paleontoloog dr. John Jagt 15 mei jl. twintig grote kartonnen dozen met fossielen doorgespit. Zo goed als alle type-exemplaren van Vogels nieuwe soorten zijn herkend – dat is dus goed nieuws!

Op basis daarvan kunnen we nu ons eigen materiaal uit de voormalige groeves Curfs (Geulhem), Blom (Berg en Terblijt) en ENCI (Maastricht) op waarde schatten. Het voordeel van de door ons verzamelde exemplaren is dat we precies weten uit welke laag ze stammen; dat is in historische collecties heel vaak een groot probleem, zoals Leloux (2002) al had opgemerkt. Gelukkig zit er nog veel gesteente (matrix) vast aan de soorten die Vogel beschreef – aan de hand daarvan kunnen we nu een goede inschatting maken uit welke laag ze destijds zijn verzameld. Daarbij is het opvallend te zien hoeveel stukken – en dat geldt voor alle met het label ‘Kaberg’ (= Caberg in het noordwesten van de gemeente Maastricht) voorziene exemplaren – niet van Krijtouderdom zijn, maar jonger. Die moeten uit het onder-Danien stammen, en dus ook voorkomen in de Kalksteen van Geulhem in de buurt van Geulhem. Dat is iets wat we moeten gaan uitzoeken.

De bedoeling is dat hele ‘collectie Vogel’ wordt gereviseerd en dat hierover een artikel gaat verschijnen. Op geregelde tijden zullen we hierover berichten.

Dank aan Natasja Den Ouden (Naturalis, Leiden) voor de bereidwillige medewerking.

• Leloux, J., 2002. Type specimens of Maastrichtian fossils in the National Museum of Natural History, Leiden. NNM Technical Bulletin, 4, 1-40, pls 1-4.
• Vogel, F., 1895. Beiträge zur Kenntniss der holländischen Kreide. I. Lamellibranchiaten aus der Oberen Mucronatenkreide von Holländisch Limburg. II. Die Fossilien des Neocomsandsteins von Losser und Gildehaus, 64 pp., pls I-III. E.J. Brill (Leiden)/R. Friedländer u. Sohn (Berlin).

Cardium subalternatum, steenkern (in vuursteen) (foto: Marijn Roosen).

Arca geulemensis, steenkern (doublet) (foto: Marijn Roosen).

Het bericht Na bijna 130 jaar nog steeds interessant! verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

Al eerder hebben onze conservator paleontologie, John Jagt, en zijn vrouw Elena A. Yazykova, deelgenomen aan de succesvolle en drukbezochte paleontologische congressen in St. Petersburg (Rusland). Soms fysiek, maar meestal online. Gezien de huidige omstandigheden en zwaarwegende restricties kon dit jaar alleen online worden aangesloten. Elena nam de honneurs waar, en nam het publiek, onder wie vele vrienden en oud-collega’s in onderzoeksinstituut VSEGEI in een PowerPoint presentatie meer naar Maastricht en omgeving. Deze voordracht* was onderdeel van de speciale sessie over musea. De boodschap: bijna 40 jaar lang voorbeeldige samenwerking tussen museumpersoneel en amateur verzamelaars, in dit geval van fossielen.

* Jagt, J.W.M. & E.A. Yazykova, 2023. Muzei estestvoznaniia v Maastrikhte (Niderlandy) – chetyre desiatiletiia uspeshnogo sotrudnichestva s paleontologami-liubiteliiami («civil scientists»). In: LXIX Sessii Paleontologicheskogo obshchestva, 3-7 aprelia 2023 g. FGBU «VSEGEI», Sankt-Peterburg, 2 pp. [abstract English]

Onze Krijtvogeltjes, Asteriornis maastrichtensis en Janavis finalidens, doen het uitstekend op het wereldtoneel. Hun eerstvolgende optreden, naast de aan hen gewijde expositie ‘Wonderchicken & Co. – verborgen juweeltjes’ in het museum, volgt begin mei dit jaar in het Spaanse Málaga. Daar vindt het tiende internationale congres over fossiele vogels en hun evolutie plaats. Het ideale toneel voor een aantal mergelblokjes-met-inhoud die de laatste drie jaar zoveel los hebben gemaakt.

Field, D.J., J. Benito, P.-C. Kuo, A. Chen, K. Widrig, D.T. Ksepka & J.W.M. Jagt, 2023. Two special lumps of stone: insights into modern bird origins from the type Maastrichtian. 10th International Meeting of the Society of Avian Paleontology and Evolution, Málaga (Spain), May 8-12, 2023, 1 pp.

Het bericht Ons museum en zijn fossielen opnieuw in de schijnwerpers verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

Al sinds de begindagen van het systematisch verzamelen van Krijtfossielen in de wijdere omgeving van Maastricht zijn ze een geliefde buit – slakken en tweekleppige weekdieren. In elke verzameling zijn ze te vinden, hoewel heel vaak ondervertegenwoordigd. Daarom knaagt het, zowel bij professionals als bij amateurverzamelaars. Daar komt nog bij dat er relatief weinig geschreven is over dit soort fossielen en de meeste literatuur (tekst en afbeeldingen) die voorhanden is, blijkt behoorlijk gedateerd. De gebezigde namen zijn al lang achterhaald en vaak is ook de verspreiding van de soorten binnen het Krijtprofiel slecht gedocumenteerd.

Daar komt – als het aan ons ligt – nu verandering in. Marijn Roosen (foto), in 2020 afgestudeerd aan de HAS (Den Bosch) in de Toegepaste Biologie en als vrijwilliger verbonden aan het Natuurhistorisch in Rotterdam, en ondergetekende hebben de laatste jaren veel Krijtslakken en tweekleppige schelpen verzameld. Met name in de ENCI, en heel gericht uit bepaalde lagen van het profiel. We hebben nu het plan opgevat per groep te werk te gaan – zowel bij de slakken (met de gewaardeerde hulp van Paul van Knippenberg, amateur-paleontoloog uit Kessel), als bij de schelpen. Daarbij wordt, waar dit mogelijk is, uitgegaan van de type-exemplaren die al sinds de vroege negentiende eeuw beschreven zijn.

We zijn ervan overtuigd dat er veel nieuws te melden valt. Dat kunnen soorten zijn die al van elders in Europa, maar ook in Noord-Amerika, beschreven zijn en nu in Maastricht en omgeving herkend zijn, maar ook voor de wetenschap nieuwe soorten. Een recent voorbeeld daarvan zijn de ‘driehoekschelpen’ of Trigoniida. Eén nieuwe vorm is naar onze honorair conservator, dr. Eric Wolfgang Amadeus Mulder, vernoemd, Wolfgangella neilpearti, terwijl een ander de Maastrichtse ‘stehgeiger’, André Rieu, eert – Anniedhondtella rieui.

Om het onderzoek aan het door hem verzamelde materiaal makkelijker te maken, heeft Marijn begin maart 2023 zijn collectie aan het Natuurhistorisch Museum Maastricht (NHMM) overgedragen. Zijn eigen nummering van de fossielen blijft gehandhaafd – er komt alleen lettercode bij: NHMM MR [nummer]. Uiteraard staan de letters MR voor Marijn Roosen.

Op gezette tijden zullen we berichten over de voortgang van dit langjarige project. Voor nu bedanken we Marijn voor het in het museum gestelde vertrouwen.

John W.M. Jagt, conservator paleontologie NHMM

Foto: Marijn Roosen bij de laden met zijn fossielen in het NHMM (foto: J.W.M. Jagt)

Het bericht Slakken en schelpen uit het Krijt verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

Dat de kalkstenen van de Sint-Pietersberg en omgeving vol zitten met fossielen is algemeen bekend. Het zijn de stille getuigen van het rijke leven in een ondiepe en warme zee, tussen 68 en 66 miljoen jaar geleden. Maar dat we ooit ook resten van vogels onder ogen zouden krijgen, kwam wel als een grote verrassing. Nog groter was de verbazing toen bleek dat het om twee nieuwe soorten ging – ronduit spectaculair!
Meer lezen >>

Illustratie: © Phillip Krzeminski

Het bericht Een nieuw fossiel juweeltje van de Sint-Pietersberg verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

Maarten van Rossem, Gijs Rademaker en paleontologe en zoogdierexpert Elsa Panciroli verbazen zich over de veelzijdigheid van zoogdieren in de dinotijd – van de eerste mol aller tijden, tot zweefvliegers en beverachtige zwemmers. De voorbeelden laten zien dat eigenschappen die de huidige zoogdieren – waaronder wijzelf – nu nog hebben, stammen uit de dinotijd. En wat is er waar van het clichébeeld dat dinosauriërs overdag de dienst uitmaakten, en zoogdieren vooral ‘s nachts?

Maarten en Gijs bezoeken ook ons museum – daar ligt een minuscule schat: een piepklein tandje van een zoogdiertje uit het Krijt: Maastrichtidelphys meurismeti. Paleontoloog John Jagt vertelt hoe dit tandje is ontdekt en waarom het erg bijzonder is. En hij legt uit hoe hij aan de hand van dat tandje weet hoe het hele dier er ongeveer heeft uitgezien.

We bespreken met Elsa ook het overleven van de zoogdieren – enkele soorten overleven de inslag met de asteroïde en dankzij die paar muisachtige doorzetters lopen wij nu rond. Waarom haalden de zoogdieren het wel, en de (niet vogel-) dinosauriërs niet? Elsa laat zien dat die gedachte niet zo simpel is als hij lijkt…

Een Krijtzoogdier uit de ENCI-groeve
Lees (download) het artikel van John Jagt en Anne Schulp.

Podcast

Het bericht Podcast Zoogdieren: geen ‘losers’ maar kleine ninja’s verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

Eerder deze week verscheen in het wetenschappelijke tijdschrift Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie Abhandlungen, een artikel over drie nog onbekende, fossiele soorten schelpen uit de kalkstenen van de Formatie van Maastricht. Ze zijn tussen 66.4 en 66.1 miljoen jaar oud en van geen enkele andere plek in de wereld bekend.

In samenwerking met specialist Michael Cooper uit Zuid-Afrika, hebben John Jagt, conservator paleontologie aan het Natuurhistorisch Museum Maastricht, en zijn vrouw Elena, professor aan de Universiteit van Opole (Polen), deze schelpjes nu van een officiële, wetenschappelijke naam mogen voorzien.

Het gaat om heel specifieke schelpen, met een afgerond driehoekige vorm, en duidelijke versiering van verschillende types. De afmetingen zijn gering – tussen 5 mm en twee tot drie centimeter in grootste lengte. Van twee soorten zijn alleen maar afdrukken van de buitenkant van de schaal, en de opvulling van de binnenkant van de schelp (of, steenkern) voorhanden. Van één soort hebben we ook verkiezelde schelpjes.

Als wetenschappers zijn we vrij in het kiezen van namen, mits die voldoen aan een paar internationaal geaccepteerde regels. De fossielen waaraan de namen gekoppeld worden, moeten daarnaast ook in een museum worden ondergebracht. In ons geval is dat natuurlijk het Natuurhistorisch Museum Maastricht (NHMM).

Hieronder worden kort de nieuwe soorten voorgesteld, met korte uitleg over de naam:

Wolfgangella neilpearti, vernoemd naar collega Dr. Eric Wolfgang Amadeus Mulder, honorair conservator vertebratenpaleontologie aan het NHMM, en de overleden Canadese drummer van de rockband Rush, Neil Peart. De originele schelp is 14 mm lang. A is de afdruk van de schelp; B een siliconenrubber afgietsel van die afdruk. De grootste schelp is het type-exemplaar.

Wolfgangella ignota, als afdruk (links) en als verkiezeld schelpje (midden en rechts), met duidelijk zichtbaar, driehoekig slot, met twee forse tanden aan de binnenzijde van de schaal. De soortnaam betekent ‘de ongewone’, omdat dit schelpje heel lang verward werd met een andere, niet-verwante soort. De originele schelpjes zijn slechts 6 tot 9 mm lang.

Anniedhondtella rieui, als afdruk A en als siliconenrubber afgietsel van die afdruk B, met duidelijke versiering. Vernoemd naar wijlen Annie Dhondt, paleontoloog in Brussel, en André Rieu, uit wiens ‘achtertuintje’ deze schelp stamt. De originele schelp meet slechts 14 mm lang.

Deze nieuwe meldingen tonen eens te meer aan dat we nog lang niet alles weten van de fossielen uit de Sint-Pietersberg en dat er, zelfs na meer dan 250 jaar verzamelen, nog steeds verrassingen opduiken. Zelfs onder schelpjes van geringe afmetingen!

Hieronder de volledige vermelding van het artikel, met doi code:
Jagt, J.W.M., M.R. Cooper & E.A. Jagt-Yazykova, 2022. The youngest Trigoniida (Mollusca, Bivalvia) of Europe, including new genera and species from the type area of the Maastrichtian Stage. Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie Abhandlungen, 306 (1): 13-28, 10 figs, 2 tables. https://doi.org/10.1127/njgpa/2022/1094

Het bericht Nieuwe fossiele schelpensoorten uit de ENCI-groeve verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.

Een ondiepe zee
Want ja, in de dinotijd stond Nederland onder water: een ondiepe zee die bulkte van het leven. Koraal, zeegrassen, zee-egels, vissen en… zeedieren.

Ammonieten
Maarten van Rossum en Gijs Rademaker bezoeken ons museum, dat tjokvol ligt met Nederlandse zeedieren uit de dinotijd. Paleontoloog John Jagt legt ons allereerst uit wat ammonieten precies zijn – die prachtige gekrulde ‘slakkenhuis’ fossielen die je vast al eens tegenkwam.

Zeeschildpadden
En onze krijtzee werd ook bevolkt door reusachtige zeereptielen – gigantische vriendelijke zeeschildpadden, die meters lang konden worden. In het museum staan er twee uitgestald en we vergapen ons echt aan de afmetingen ervan. Het lijken zulke suffe dieren, schildpadden. Waarom werden ze zo groot, en waarom overleefden zij de dinotijd wel en de (niet-vogel) dino’s niet?

Mosasauriërs
Dan is het tijd voor de grootste zeemonsters die ons land ooit heeft gekend: bij Maastricht maakte de mosasaurussen jacht op zeeschildpadden en ander lekkers.

Een Nederlandse dino?
En dan… Nederland heeft wél een eigen dinosaurus! In het museum staat het skelet van een grote plantenetende hadrosauriër. Het is een reconstructie, aan de hand van enkele botjes die gevonden zijn bij Maastricht. Hoe ‘Nederlands’ is deze dinosaurus precies en hoe maak je van enkele botjes een compleet skelet? En klopt het dan wel helemaal, wat we zien?

Podcast

Het bericht Podcast Wat zwom er rond in de Nederlandse krijtzee? verscheen eerst op Natuurhistorisch Museum Maastricht.